TOKİ nin kuruluş amacı, görev ve yetkileri

TOKİ, ülkemizin yaşadığı hızlı nüfus artışı ve hızlı kentleşme sebebiyle oluşan konut ve kentleşme sorunlarının çözülmesi ve üretimin artırılarak işsizliğin azaltılması amacıyla 1984 yılında kurulmuştur. Bu tarihte yürürlüğe giren 2985 sayılı Toplu Konut Kanunu ile özerk Toplu Konut Fonu oluşturulmuştur. Toplu Konu Fonu, 20.6.2001 tarih ve 4684 sayılı Kanunla da tamamen yürürlülükten kaldırılmıştır. Halihazırda, Toplu Konut İdaresi gelirleri, gayrimenkul satış ve kira gelirlerinden, kredi geri dönüşlerinden, faiz gelirlerinden ve bütçe ödeneklerinden oluşmaktadır. Kuruluşundan itibaren, Toplu Konut Fonu'nun da sağladığı imkanlarla, TOKİ, kuruluşundan 2002 yılına kadar yaklaşık 950 bin konuta kredi yoluyla finansman desteği sağlamış, aynı zamanda kendi arsaları üzerinde 43.145 konutun inşaatını da tamamlamıştır.

TOKİ nin temel görevleri 2985 sayılı Toplu Konut Kanunu ile belirlenmiştir. İdarenin kuruluş aşamasında 2985 sayılı Kanunun verdiği görevler şunlardır:

a) Devlet garantili ve garantisiz iç ve dış tahviller ile her türlü; menkul kıymetler kiralamak;
b) Yurt içi ve yurt dışından, Toplu Konut İdaresi'nce kullanma alanlarında yararlanmak üzere kredi almaya karar vermek;
c) Konutların finansmanı için bankaların iştirakini sağlayacak tedbirleri almak, bu amaçla gerektiğinde bankalara kredi vermek, bu hükmünn uygulanmasına ilişkin usulleri tespit etmek;
d) Konut inşaatı ile ilgili sanayi veya bu alanlarda çalışanları desteklemek;
e) özellikle kalkınmada öncelikli yörelerde bulunan konut inşaatıyla ilgili şirketlere iştirak etmek;
f) Gerektiğinde her çeşit araştırma, proje ve taahhadüt işlemlerinin sözleşmeyle yaptırılmasını temin etmek;
g) Kanunlarla ve diğer mevzuatla verilen görevleri yapmak.

AKP, 06/08/2003 tarih ve 4966 sayılı kanunla yapılan değişikliklerle, TOKİ nin görevlerini daha da genişleterek, 2985 sayılı Kanunla tanımlanan görevleri arasına yeni görevler eklemiştir.

Bu görevler de şunlardır;

a)Konut sektöriyle ilgili şirketler kurmak veya kurulmuş şirketlere iştirak etmek;
b) Ferdi ve toplu konut kredisi vermek, kent mimarisinin geliştirilmesine, gecekondu alanlarının dönüştürülmesine, tarihi doku ve yöresel mimarinin korunup yenilenmesine yönelik projeleri kredilendirmek ve gerektiğinde tüm bu kredilerde faiz sübvansiyonu yapmak;
c) Yurt içi ve yurt dışında doğrudan veya iştirakleri aracılığıyla proje geliştirmek; konut, altyapı ve sosyal donatı uygulamaları yapmak veya yaptırmak;
d) TOKİ ye kaynak sağlanmasını teminen kar amaçlı projelerle uygulamalar yapmak veya yaptırmak;
e) Doğal afet meydana gelen bölgelerde gerek görüldüğü taktirde konut ve sosyal donatıları, altyapıları ile birlikte inşaa etmek, teşvik etmek ve desteklemek.

Bununla birlikte TOKİ, uygulama yaptığı bölgelerde birim kurabilme ve gerektiğinde bu birimlerde valilik, belediye ve diğer kamu kurumları personelinden geçici görevli istihdam etme yetkisine sahip olmuştur. Bu itibarla, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Makam onayı ile İstanbul, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır ve Van'da birim kurma kararı alınmıştır. Ayrıca yine yapılan yasal düzenlemelerle TOKİ, Hazineye ait arazileri bağlı olduğu Bakan ve Maliye Bakanı teklifi ve Başbakan onayıyla bedelsiz olarak devralma yetkisine sahip olmuştur.

TOKİ, mütahaitlik yapıyor!

TOKİ, kuruluş amacı, görev ve yetkileriyle devleti de arakasına alarak resmen müteahitlik yapıyor. "belgeli" yoksulları konut sahibi yapmak, ülkenin "konut sorununu" çözmek, "çarpık kentleşmeyi" düzenli hale getirmek ise işin aldatmacasıdır. Eğer böyle olsaydı TOKİ, hazineden bedava aldığı araziler üzerine "belgeli" yoksul vatandaşlar için yaptığı konutları çok cüzi bir kar karşılığı satardı. Ama öyle yapmıyor, konut maliyetinin en az iki katına satıyor. Bu durum konutların görülmesi ve incelenmesinde çok açık olarak görülecektir. TOKİ, 75 m2 konutları 50-60 bin YTL, 85 m2 konutları ise 60-70 bin YTL ye satmaktadır. Aynı maliyete yapılan konutların bakı ve kat durumuna göre müteahhitler gibi faklı fiyatlardan satması dahi TOKİ nin amacının "belgeli" yoksulları konut sahibi yapmak değil, "belgeli" yoksullar" ın barınma ihtiyaçlarını serbest piyasa kurallarına (ticari) göre karşılamak olduğunu göstermektedir. Ayrıca TOKİ sadece "belgeli" yoksullar için de konut yapmıyor. TOKİ nin 81 il de 481 ilçe de 330 bin konut yaptığı ve konut yapımına devam ettiği düşünülürse TOKİ nin ve mütahaitlerinin bu alandaki kat/rant kazancının boyutları da daha net olarak ortaya çıkmaktadır. Bugün TOKİ; devlet desteği ile vergilerden muaf, bedava arsalar üzerinde yaptığı konutlarla tekel konumundadır.

TOKİ, Toplu konutları ihale usulü ile mütahaitlere yaptırmaktadır. İhaleyi alan müteahhit, belli bir yüzde kazancı karşılığı işi taşeron firmaya veriyor, işi alan taşeron firma da başka bir taşeron firmaya veriyor ve böylece bir taşeronlar zinciri oluşuyor. Bu taşeron zincirinin kimi yerlerde 4. kademeye kadar ulaştığı dahi oluyor. Taşeronların hepsi de para kazanıyor ki işi alıyorlar. Taşeronlar zincirinde her taşeronun kazandığı para, konut maliyetinin %10 u olsa bu konutlardaki maliyet kaybı % 40 eder ki böylece yapılan konutların kalitesi de ortaya çıkar. "Belgeli" yoksullar için yapılan konutların pahalı ve kalitesiz olmasının nedenlerinden biri de bu taşeronlar zinciridir.

TOKİ Konutlarının Kalitesi

Bugün TOKİ nin "belgeli" yoksullara sıfır kalite işçilik bir yana "eksiksiz" olarak teslim ettiği konutlarda parası olanlar 5-12 bin YTL harcama yapmak durumunda kalmaktadırlar. Parası olmayanlar ise bu kalitesiz ve eksikliklerle birlikte yaşamak zorunda bırakılmışlardır. Konutlardaki eksikler(asansör, kapı, eşik, su giderleri, banyo bataryası, mutfak dolabı, boya, sıva, wc klozet, v.b) bilinerek görülerek TOKİ tarafından mütahitten teslim alınır ve "belgeli" yoksullara da böyle teslim edilir. Konutlarını bu eksikleri belirterek alan "belgeli" yoksullar, eksiklerin tamamlanması için mütahitin, TOKİ nin peşinde aylarca koşar ama bu eksiklerin tamamlanması bir türlü mümkün olmaz. Örneğin Tuzla TOKİ 1. Etap 760 konutların anahtarları 25/08/2008 tarihinde teslim edildiği halde kendi parası ile eksiklerini tamamlayan "belgeli" yoksulların dışında bu eksikler tüm konutlarda bulunmaktadır. Anahtar tesliminden bugüne 3 ay geçmesine rağmen oturduğu konutun kalitesizliği ve eksikleri yanında asansörü çalışmayan bloklarda mevcuttur. 13-14 katlı bloklardaki konutlarda oturan ve çoğu da yaşlı(emekli) olan "belgeli" yoksulların çektiği çile bir yana, bir de bu konutlara kitle ulaşım araçlarının olmayışını da ekleyin ve bu yoksulların insan yerine konulup konulmadığına siz karar verin.

TOKİ, Müteahhiit firma, Site Yönetimi şeytan üçgeni;

TOKİ konutlarının tesliminde "ana mütahait" firma tarafından bir site yönetimi oluşturulur. Konutlarda oturan "belgeli yoksullar" tarafından seçilmeyen bu site yönetimi bir yıl bu siteleri yönetmekle TOKİ tarafından görevlendirilir. Bu site yönetimi TOKİ den konutunun anahtarını almaya gelen "belgeli" yoksuldan 35 YTL "Elektrik Dağıtım Bedeli" adı altında "Toprak bastı parasını" alınmadan anahtarlar teslim etmez. Elektrik saati depozit parası da ayrıca ödenir. Ardından aylık 35-38 YTL kapıcı aidat parası istenir, istenir ama bu kapıcılar, konut sakinlerine hizmet vermekten çok çevrede mütahit tarafından bırakılan ve mütahit tarafından da temizlenmesi gereken inşaat atık ve molozlarını temizleme, taşıma v.b işlerde çalıştırılır. TOKİ, Müteahhit firma ve site yönetiminin "belgeli" yoksullar üzerindeki kıskacı bununla da sınırlı kalmaz, sitede kullanılacak demirbaşların alınması, yatırım kalemlerinin yapılması için (bu alınacak demirbaşların ne olduğu ve yatırım kalemlerinin adından söz edilmez) bir defaya mahsus olarak ödenmek üzere her konut sakininden "ortak gider avansı" adı altında 120-130 YTL para istenir, zamanında bu paraları ödemeyenlere de aylık %5 faiz uygulanır. Bugün "belgeli" yoksullar üzerinde uygulanan bu kıskaç önümüzdeki aylarda ve yıllarda kalkmayacağı gibi, bu kıskacın ağırlaşarak devam edeceğinin de habercisidir. Bu kıskaç karşısında "belgeli" yoksullar isyan etmektedirler. Ancak bu isyanlar tek tek ve örgütsüz yapıldığı için sonucu değiştirmemektedir. Bu kıskaçtan kurtulmanın yolu ise sorunları aynı olan "belgeli" yoksulların etap etap, ilçe ilçe, il il, bölge bölge, Türkiye genelinde bir araya gelip kendi örgütlülüklerini yaratmaları ve bu örgütlülükleri ile kendi sorunlarını sahip çıkıp çözmeleri ile mümkün olacaktır. Bu örgütlülük, aynı zamanda yolsuzluk ve yoksulluğun olmadığı, sağlık, eğitim, barınma ve tüm insani giderlerin parasız olduğu, herkesin kendi yeteneğine göre işinin olduğu ve kimsenin kimse tarafından sömürülmediği bir Türkiye'nin yaratılmasına da hizmet edecektir.

Mehmet GÖÇEBE

(*) "Belgeli Yoksul" Ülkemizde AB uyum süreci ile her şey belgelendirilmektedir. TOKİ de dar gelirliler için yapılan konutlara kuraya katılabilmeleri için yoksul olduklarını"belgelendirme" şartı getirmektedir.